vicebskreg.by

Информационный портал

Социальные сети:

Новости Витебского региона Культура

26.09.2017 09:05

85 просмотров

0 комментариев

Што вы ведаеце пра беларускую Сібір?

Здавалася б, гэтыя рэгіёны геаграфічна размешчаныя так далёка адзін ад аднаго, што іх цяжка асацыяваць разам, знайсці паміж імі нейкую сувязь.

Беларусь ляжыць прама ў цэнтры Усходняй Еўропы, а Сібір аддзяляюць ад яе велізарная Руская раўніна і Уральскія горы, «Камень», як казалі даўней.

У пачатку XVII стагоддзя паміж Маскоўскай дзяржавай і Вялікім Княствам Літоўскім вяліся пастаянныя войны.

Палонных палякаў і ліцьвінаў маскоўскі ўрад адпраўляў ў Сібір ...

Інтэнсіўнае асваенне сібірскай зямлі патрабавала пастаяннага прытоку моцных і мужных людзей, «пасіянарыяў», па ўдалым выразу знакамітага расійскага вучонага Л.М.Гумілёва.

І ў Сібір несупыным патокам рухаліся ліцьвіны і палякі.

Дваране-щляхцычы былі ў масе сваёй людзьмі адукаванымі, якія мелі вопыт, як кіравання воінскімі падраздзяленнямі, так і навыкі адміністравання.

Гэта значыць былі самымі падыходнымі людзьмі для цяжкіх і поўных небяспекі і ратнай працы экспедыцый ў невядомыя сібірскія землі.

Прончыщэў і браты Лапцэвы, Зарэмба ...

Беларусы Далгушын і Масальскі заснавалі «златокипящую Мангазею».

Горад Анадырь на Чукотцы (Грынявецкі).

Беларусы Лахніцкі, Лукашэвіч пабудавалі марскія парты на ўсім ўзбярэжжа Ледавітага акіяна.

Цытович вырашыў праблему будаўніцтва ва ўмовах вечнай мерзлаты.

Ян Куча ўзначаліў пасольства да ойратам ў 1620-1621 гг.

Ротмістр Станіслаў Барташ кіраваў пошукамі солі ў Iртышскiх краях, дзе адкрыў салёнае Ямышэўскае возера ў 1610-х гадах.

Багдан Аршынскі ездзіў «з пасольствам» у 1625 годзе ў «Калмакоў да Ишимовым дзецям царэвіча Сібірскага».

Смаленскі шляхціц Андрэй Ануфреевич Дубенском на чале 300 казакоў у 1628г. заснаваў горад Краснаярск і т. п.

Неўзабаве ў Сібіры з’яўляюцца цэлыя вёскі ліцьвінаў з Вялікага Княства Літоўскага.

За першыя трыццаць гадоў ліцьвіны пабудавалі ў Сібіры 20 астрогаў і гарадоў.

Па дакументах 1680г. вядома паселішча Лiтвiнцаво паблізу Ілімск астрога Усходняй Сібіры, якое праіснавала да саракавых гадоў ХХ стагоддзя.

Другая хваля, безумоўна, звязаная з удзелам ліцьвінаў у паўстаннях 1830 і 1863 гадоў.

Тады, асабліва пасля падаўлення паўстання 1863г. беларусаў — ліцьвінаў высылалі ў Сібір цэлымі вёскамі.

Але так як у асноўным гэта былі католікі, то часцяком іх пачалі стэрэатыпна называць палякамі.

Так у Іркуцк трапіў Ян Чэрскі, ураджэнец Паўночна-ўсходняй Беларусі (Віцебская губерня), Юзэф Каліноўскі, бліжэйшы памочнік Кастуся Каліноўскага — кіраўніка паўстаннем ў Заходняй Беларусі.

Каліноўскія у тым ліку выдавалі газету на беларускай мове, якую назвалі «Мужыцкая праўда».

Гэта была першая беларуская газета.

Юзэф Каліноўскі ў наступным стаў манахам і атрымаў імя Рафаіл. Яго імем названы Рымска-каталіцкі Храм, які знаходзіцца на скверы Кірава ў Іркуцку.

Вядомыя навукоўцы: Бенедыкт Дыбоўскі, Віткоўскі і многія інш. былі беларусамі.

Магутны міграцыйны паток адзначаны ў 1898 годзе. У тым годзе ў Сібір у цэлым прыбыло больш за 80 тысяч чалавек з Віцебскай, Віленскай, Магілёўскай і Гродзенскай губерняў.

Трэцяя хваля перасялення беларусаў у Сібір, звязаная з рэформамі Сталыпіна.

Падчас правядзення Сталыпінскай аграрнай рэформы, калі сяляне атрымалі права выхаду з суполак і продажу сваіх надзелаў, гэтай магчымасцю скарысталася і перасялілася з беларускіх губерняў ў Сібір з 1902 па 1914 гады больш 535 тыс. чалавек.

У 1907 годзе зноў каля 30% усіх сібірскіх перасяленцаў далі Магілёўская, Віцебская і Мінская губерні.

Дарэчы, гэтыя перасяленцы прынеслі ў Сібір культуру лёну. Амаль усе сяляне вырошчвалі на сваіх угоддзях лён.

Ліцьвіны — беларусы сталі засноўваць свае паселішчы, захоўваючы свой уклад, і нават манеру будаваць хаты.

Так былі ўтвораны вёскі:

Новаберёзаўка, заснавання ў канцы XIX стагоддзя перасяленцамі з Гродзенскай губерні; Асінаўка Вiкулаўскага раёна Цюменскай вобласці, заснаваная выхадцамі з Магілёўскай губерні;

Чарчэт Тайшэцкага раёна;

Анучынск Балаганск раёна;

Тургеневка, Васільеўка, Лiдiнск, Талстоўка Баяндаевскага раёна;

Андрюшыно, Ключы, Сулкет, Алкiн, Каразей Куйтунскага раёна;

Марынiск, Бабагай, Жызнеўка Заларынскага раёна;

Кiлiм, Ніжні Бурбук, Верхні Бурбук, Мугун, Аляксандраўка, Iкей Тулунскім раёна;

Iргей Нiжнеудiнского раёна;

і многія іншыя.

Паархіўныхдадзеныхз 1902 па 1912 гг. ўСібірперасяліласякаля 800.000 беларусаў.

ТолькіўТулунскімраёнеІркуцкайгубернізагэтычасбылостворанаўсяго 157 вёсак, зякіх 124 вёскізаснавалібеларусы.

Зараз, праўда, многія з гэтых паселішчаў ўжо не існуюць.

У гады Першай сусветнай вайны з тэрыторыі Беларусі ў Расію, у тым ліку ў Сібір, зьбеглі каля 1,5 млн. беларусаў.

Пятая хваля — 30-я гады ХХ стагоддзя.

І гэта не толькі палітычныя сасланыя.

У 1936-37 гг. абвешчаная калектывізацыя прымусіла пераязджаць у Сібір многіх сялян, якія не жадалі ісці ў калгасы.

У Сібіры ж ім паабяцалі, што яны будуць жыць аднаасобна.

Праўда словы, як водзіцца, не стрымалі і ўжо ў 1939 годзе калектывізацыя прайшла і ў Сібіры.

Так была ўтворана в. Тарнополь Балаганск раёна, в. Віленскіх і інш.

У паваенны час беларусы працавалі на засваенні цалінных зямель у 1954-62 гады, на будаўніцтве аўтамабільных дарог.

Шостая хваля звязана з камсамольскімі будоўлямі.

У 1950-х, калі пачалося засваенне сібірскіх цалінных і абложных зямель, з БССР прыязджалі геолагі, нафтавікі, трактарысты ...

У гэтыя гады выхадцы з Беларусі прымалі актыўны ўдзел у стварэнні паліўна-энергетычнага і транспартнага комплексу Сібіры.

На будаўніцтве Брацкай ГЭС працавала амаль 2,5 тыс. беларусаў, або 6,6% ад агульнай колькасці ўсіх будаўнікоў, якія прымалі ўдзел у ўзвядзенні аб’екта.

Выхадцы з Беларусі прымалі ўдзел таксама ў будаўніцтве Сургутскай ГРЭС, Саяна-Шушанскай і Усць-Ілімскай ГЭС.

За 1956-66 гады камсамольская арганізацыя Беларусі накіравала на будоўлі Сібіры і Далёкага Усходу больш за 100 000 тыс. Юнакоў і дзяўчат.

Працоўныя калектывы беларусаў працавалі ў Цюменскай вобласці, пры распрацоўцы нафтавых радовішчаў Сібіры, ўнеслі важкі ўклад у асваенне Канска-Ачынскага паліўна-энергетычнага комплексу, у будаўніцтва БАМа.

Асабліва вядомы пасёлак Улькан на БАМе, які будавалі беларускія камсамольскія атрады.

З з’яўленнем мінскіх гігантаў-вытворцаў — трактарнага, аўтамабільнага заводаў — дапамога стала аказвацца і тэхнікай.

З Беларусі пастаянна паступалі абсталяванне, запасныя часткі, машыны, электрарухавікі, адзенне.

Пленум ЦК КПБ (1954 г.) абавязаў партыйныя камітэты забяспечыць цалінныя землі Сібіры кадрамі механізатараў, спецыялістаў сельскай гаспадаркі, кваліфікаванымі рабочымі з МТС.

Гомельскі завод сельскагаспадарчых машын адправіў каля 50 чыгуначных саставаў з рознай сельгастэхнікай.

І гэта, заўважу, у той час, калі Беларусь сама мела патрэбу ў падтрымцы і аднаўленні разбуранага Айчыннай вайной гаспадаркі.

Мінскі аўтамабільны завод датэрмінова завяршыў пастаўку тэхнікі, пастаянна перавыконваючы планавыя заданні. У той перыяд 75 беларускіх прадпрыемстваў супрацоўнічалі з Сібірру і Алтаем

Калі было прынята рашэнне аб будаўніцтве электрастанцый на рэках Обі, Енісеі і Ангары, Беларусь адправіла туды лепшых сваіх прадстаўнікоў.

У будаўніцтве Сургутскай электрастанцыі ёсць немалая доля Беларусі.

Новабудоўлі «грымелі» па ўсёй Цюменскай вобласці. Да працэсу падключыліся прадпрыемствы будаўнічай індустрыі і лёгкай прамысловасці, хутка і якасна выконваючы разавыя і доўгатэрміновыя заказы сібіракоў.

На некаторых беларускіх заводах спецыяльна асвойвалі выпуск вырабаў, прыдатных да суровых кліматычных умоў Поўначы.

З сярэдзіны 60-х гадоў беларускія нафтавікі ўключыліся ў разведачне бурэнне і першымі выкарыстоўвалі вахтавыя і экспедыцыйныя метады працы.

Зменныя брыгады дастаўляліся ў тайгу самалётамі.

Адначасова беларусы стваралі і ўласную вытворчую базу.

У Ніжневартаўску было створана беларускае кіраванне буравых работ аб’яднання «Беларусьнафта».

Выязджалі ў Цюменскую вобласць і на пастаяннае месца жыхарства.

У 1980 годзе яны ўжо пабудавалі больш за 320 тысяч метраў эксплуатацыйных свідравін. А затым разгарнулі працы ў Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе.

Заказы для нафтавікоў выконвалі Бабруйскі машынабудаўнічы і Мінскі электратэхнічны заводы, Мінскі падшыпнікавы, Лідскі лакафарбавы і Магілёўскі «Будмаш», іншыя.

Светлагорскае ўпраўленне буравых работ пастаўляла свідравыя трубы; Ліда, Баранавічы, Маладзечна, Орша — жалезабетонныя вырабы; Гомель — зборна-шчытавыя хаты.

За кароткі тэрмін Цюменская вобласць стала вядучай нафтагазаздабыўных базай СССР.

Калі пачаліся разведачныя работы на ўнікальным газавым радовішчы ў Урэнгой, беларусы прынялі ўдзел і там.

Тармазіла развіццё рэгіёну адсутнасць жылых дамоў і аўтамабільных дарог.

У сувязі з гэтым быў утвораны трэст «Белнефтедорстрой» Міністэрства будаўніцтва і эксплуатацыі 111 аўтамабільных дарог БССР.

У балотах і непраходных лясах ўладкоўвалі базы па рамонце машын і захоўванню грузаў, ўзводзілі жылыя і офісныя памяшканні, будавалі гарады і дарогі.

Будаўнічыя аб’екты станавіліся падшэфнымі будоўлямі Беларусі, удзел у іх прымала ўся рэспубліка.

Самалётамі дастаўлялі прадукты харчавання, з Маладзечна, Баранавічаў, Оршы і Ліды паступалі жалезабетонныя вырабы.

Пасёлак Акцябрскі Гомельскай вобласці пасылаў зборна-шчытавыя хаты.

Першапраходцы-дарожнікі першымі абжывалі пустынныя месцы.

Добра вядома, што беларускі Будтрэст № 37 узвёў выдатны горад Лангепас, а таксама яшчэ «падняў» некалькі вахтавым пасёлкаў: Брэсцкі, Мінскі, Дняпроўскі.

Усюды будавалі з любоўю, як для сябе.

Горад Губкiнскi заснаваны ў 1986 годзе беларускім камсамольскім атрадам.

У уласцівых горадзе чысціні і парадку ёсць безумоўны ўклад пражываючых тут беларусаў.

Пабудавалі беларусы і чыгуначную магістраль Цюмень-Ніжнявартаўск-Сургут-Урэнгой.

Працавалі беларусы ў вельмі складаных умовах: маразы за 50 градусаў, гразкія балоты, камары і мошкі, непраходная тайга ... Няпроста было.

«Краіне (СССР) патрэбна нафта. Нафты патрэбна дарога. Дарозе патрэбныя мы! »

Ну і нарэшце, апошняя, сёмая, масавая хваля перасяленцаў з Беларусі звязана з Чарнобыльскай катастрофай і высновай ракетных войскаў з Беларусі.

Так у мікрараёне Зялёны горада Іркуцка, дзе базуецца ракетная дывізія, у кожным доме жыве мінімум 5-7 сем’яў беларусаў (а ўсяго там дамоў больш за 40).

Нягледзячы на тое, што беларусы маюць тэндэнцыю да хуткай асіміляцыі і растварэнню ў іншаземнай асяроддзі, многія беларускія анклавы ў Сібіры захавалі свае нацыянальныя асаблівасці.

Так, напрыклад, як ужо гаварылася вышэй: яшчэ ў 1680 беларусы ўтварылі сваё паселішча недалёка ад Усць-Ілімск і назвалі яго няйначай як «Литвинцево», памятаючы пра сваю Гістарычнай Радзіме Вялікім княстве Літоўскім.

Гэтая вёска знікла толькі пасля пабудовы Усць-Ілімскай ГЭС, патрапіўшы ў зону затаплення.

У Сталыпінскай рэформу вёсак з адкрыта беларускімі назвамі паўстала яшчэ больш.

Так беларусы заснавалі вёскі:

«Кiлiм» (з беларускай на рускую перакладаецца як «дыван») у Тулунскім раёне,

«Анучынск» (па-руску «анучы») у Балаганск раёне,

«Ахінею» (ад беларуска-палескага «ахiнай» — «абжываюць») у Эхiрiт-Булагатском раёне,

«Лiдiнск» (ад назвы беларускага горада Ліда) у Баяндаевском раёне,

і многія іншыя.

Захаваліся дзіўныя Легенды аб такіх вёсак.

Напрыклад, вёска Анучынск была названая па такім выпадку.

Некалькібеларускіхсем’яўў 1900 годзепрыбыліўІркуцк. Ім вызначылі зямлі для асваення паблізу цяперашняга раённага цэнтра Балаганск, але месца для селішча яны маглі вызначыць самі ў рамках пэўнай тэрыторыі.

Івось, нападводах, сасваім «скарбам» (асабістымірэчамі) беларусырушыліўзададзеныраён.

Зіміпаехаўрускаячыноўнік, кабзацвердзіцьноваепаселішчаіадзначыцьягонакарце.

350 кіламетраў праехалі нашы продкі, каб дабрацца да месца. Аднак не адразу застукалі сякеры.

Нешта не падабалася беларусам.

То лесу шмат, то зямля не такая добрая, то вада далёка.

Увогуле, ездзяць яны коламі, ніяк спыніцца не могуць.

Чыноўнік ўжо прытаміўся, нервуецца. А гэтым беларусам ніяк не дагодзіш.

Ды яшчэ мармычуць нешта на сваёй мове. Зразумей іх, што ім трэба.

І вось заехаў абоз на адну гару.

Старыя раптам кажуць: «Трэба спыніцца, анучы пераапрануць ...».

Гэтазначыцьтрэбазрабіцьпрываліперавязацьанучы.

Ну, добра, спыніліся. А старыя агледзеліся вакол. Унізе рэчка весела бяжыць. Каля рэчкі пералесак. Нешта родным павеяла ...

І тут, старыя кажуць: "А куды ўжо ехаць. Тут будзе.

«Чыноўнік ўзрадаваўся. Думае: «Вось спыніліся» анучы «перавязаць. Дзівоснае слова якое. А назаву я гэтую вёску Анучынск! »

Вось так і з’явілася унікальная беларуская вёска Анучынск ў Балаганск раёне, выцягнуўшыся ў адну асноўную вуліцу ўздоўж рэчкі.

На жаль, працэс русіфікацыі і страты сваіх нацыянальных рыс у савецкі час ішоў вельмі актыўна.

Яшчэ ў царскі час існавала зацвярджэнне, што калі ты нарадзіўся ў Сібіры, значыць рускi.

У савецкі перыяд гэта зацвярджэнне толькі ўзмацнілася.

У пашпартах у графе нацыянальнасць ўсіх беларусаў народжаных у Сібіры запісвалі няйначай, як рускімі.

У вёсцы Тарнопаль Балаганск раёна цётка Дуся Заікіна (так яна прадставілася, і ўсе яе ў вёсцы так завуць):

— Вось сястра мая, дык Яна беларуска, я дык ужо руская!

— Як гэта? Вы што не родныя? У вас не адзін бацька?

— Ды не! І бацька ў нас адзин, і мацы ...

— Так, а, як гэта атрымалася, што вы родныя сёстры па нацыянальнасці розныя?

— Ну дык, яна ж радзилася ў Беларусі, дык яна беларуска, а я тут радзiлася — дык я руская — раздражнёна тлумачыць цётка Дуся.

— Ну добра, ну раз вы родныя, дык кроў то ў вас адна!

— Ну кроў у нас адна — задуменна сказала цётка Дуся, і тут жа ўпэўнена дадала — але ж я прыйшла пашпарт палучаць, мне сказалі, што я руская. Дык я — руская !!

Пры гэтым «руская» цётка Дуся паказвала нябачанае веданне беларускай традыцыйнай гаворкі.

Працэсу асіміляцыі спрыяла і адукацыя.

Амаль у кожнай беларускай вёсцы ў савецкі час адкрывалася школа.

Часьцяком настаўнікi прыязджалі «з па-за».

Ім было цяжка разумець мясцовых дзетак.

Ўзнікалі казусные выпадкі.

Алепрыезджыянастаўнікi ўзмоцненастаралісяпазбавіцьдзяцейад «вясковайгаворкі».

ВосьштоўспаміналанастаўніцаМаргарытаЕремеевнаГуревскаязвёскіТургеневкаБаяндаевскагараёна:

«Калі я, маладая настаўніца, прыехала ў гэтую вёску, мяне ўразіла тут усё. Сама вёска: вуліцы роўненькія; дзве асноўныя, з завулкамі праз кожныя шэсць дамоў. Як арнамент беларускі: паралельна-перпендыкулярнае размяшчэнне вуліц.

Але, калі я першы раз адкрыла класны журнал, майму здзіўленню не было мяжы.

Такія дзіўныя прозвішчы, многія сканчаюцца на -іч: Цюшкевіч, Макарэвіч, Пазьняковіч і да т.п.

Думаю хто гэта такія? Адкуль яны?

А, як мне спачатку цяжка было.

Я ім тлумачу на рускай мове, а яны мяне не разумеюць.

Вось, напрыклад, паказваю карцінку і кажу: «Ручай дробны ...»

А ў класе цішыня, бачу не разумеюць мяне дзеці.

І раптам адзін хлопчык здагадваецца і кажа: «Плыткі!»

Усе, як загаманілі, зразумелі, значыць.

Ой, намучылася я першы час.

Я іх рускай мове вучу, а яны мяне мясцовай вясковай вучаць. Вось так было.

А потым я замуж выйшла за мясцовага хлопца. Цяпер я іх добра разумею.

А выйшла на пенсію, стала заўважаць, што іншы раз і сама «па-вясковаму» размаўляю.

Ліцьвіны ўжо шмат стагоддзяў непасрэдна звязаныя з Сібір’ю, з яе засваеннем і развіццём.

На сённяшні дзень ці ледзь не ў кожнага другога жыхара Сібіры ёсць беларускія карані.

Гэта наша Сібір!

Alyaksandr Bobin, FB

Последние новости

Комментарии посетителей

Имя: не обязательно
E-mail: не обязательно
Комментарий:
  • список комментариев пуст